اسلام نزديك ساخت واز سوى ديگر ابعاد گوناگون شخصيت خويش را آشكار گردانيد كه اين هم توضيح : ( الف ) آثار منظوم ومنثور سيد كه هم بسيار است ( بيش از 110 كتاب ورساله ومجموعهء شعري ) وهم به لحاظ « سبك وانشاء » و « محتوى ومضمون » در خور توجه مىباشد ، از وى يك چهرهء درخشان فرهنگى ساخته است . اين آثار در رشته‌هاى مختلفي كه أشارت رفت نگارش يافته واز ذخائر گرانبهاى أدب ومعرفت به شمار مىرود وخود قدرت انديشه وقلم مردى را آشكار مىسازد كه گرچه نزديك به ثلث عمر وى در مسافرت وجهانگردى گذشته وگرفتارىهاى ناشى از مقابله با حكومت‌ها واشتغالات متعدد تبليغى وارشادي وتدريسى وعبادي ومعاشى واجتماعي و . . . نيز بخش عظيمى از وقت ونيروى أو را اشغال كرده ، چنين ميراث فرهنگى ارزنده‌اى بر جاى نهاده است وبا آنكه شاعر ونويسنده ومؤلف حرفه‌اى نبوده وقصد وفرصت هنرنمائى از راه شعر ونويسندگى وتأليف نداشته ، پاره‌اى از آثار وى در نوع خود از بهترين‌ها است . مثلا : - « ذخيرة الملوك » أو از لحاظ مضمون ولهجهء ناصحانه وبىباكانه در ميان كتابهاى مهم قدما در اخلاق وسياست مدن بىنظير ويا هيچكدام قابل مقايسه نيست . - نامه‌هاى وى با اين‌كه فقط به قصد ارشاد وراهنمائى خلق نگارش يافته ، نمونه‌هاى خوبى از نثر فارسي را ارائه مىدهد . گذشته از محتويات ذيقيمت . - شرح وى بر تعدادى از اشعار حافظ ونيز فرهنگى كه براي مصطلحات ديوان أو پرداخته « 1 » - وهر دو نيز با ديد عارفانه - در نوع خود نخستين كارى است كه انجام شده وهرچند محصول كار وى در اين مورد يك

--> ( 1 ) - همان‌گونه كه قديم‌ترين اطلاعات دربارهء حافظ را ظاهرا از زبان يكى از شاگردان ومريدان سيد كه در پاورقى شماره 2 ، ص 9 ذكرش بيايد مىشنويم .